Formatief handelen stap voor stap toepassen – met AI als partner
Formatief handelen klinkt als een breed en ambitieus concept, maar het wordt concreet en werkbaar zodra je de vijf kernstrategieën van Dylan Wiliam toepast. Deze strategieën vormen het fundament onder elk formatief leerproces. Ze zijn vakoverstijgend toepasbaar, en met ondersteuning van AI-tools krijgen ze in de lespraktijk extra kracht.
In dit hoofdstuk bespreken we de strategieën, laten we zien hoe AI kan ondersteunen, en koppelen we ze aan concrete lesvoorbeelden. Zo ontstaat een praktisch en bruikbaar raamwerk voor elke docent die aan de slag wil met formatief werken — zonder overbelasting.
1. Verduidelijk doelen en succescriteria
Leerlingen hebben houvast nodig: wat moet ik kennen, kunnen of begrijpen aan het eind van deze les of opdracht? Als de leerdoelen onduidelijk zijn, wordt het lastig om te beoordelen of je op de goede weg bent.
Met AI: Laat ChatGPT voorbeeldleerdoelen en succescriteria genereren op basis van je lesonderwerp. Bijvoorbeeld:
“Schrijf succescriteria voor een analysevraag over de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog, niveau 6 vwo.”
Zo krijg je suggesties die je kunt aanpassen aan jouw klas of opdracht. Dit bespaart voorbereidingstijd en zorgt voor heldere verwachtingen in de les.
2. Verzamel bewijs van leren tijdens de les
Formatieve informatie krijg je niet alleen via toetsen, maar juist via kleine signalen tijdens het leerproces: denk aan korte quizjes, exit tickets of observaties. Met die informatie kun je bijsturen — en leerlingen ook.
Met AI: Gebruik tools zoals ChatGPT of Google Forms om snel vragenreeksen, stellingen of mini-quizzes te genereren. Je kunt ook een leerlingvraag invoeren in AI en alternatieve formuleringen laten bedenken om klassikaal begrip te checken.
3. Geef feedback die leren bevordert
Goede feedback is gericht, specifiek en nodigt uit tot verbetering. Het benoemt niet alleen wat er mis is, maar ook wat een leerling kan doen om vooruitgang te boeken.
Met AI: Laat een AI-tool voorbeeldfeedback genereren op fragmenten van leerlingenwerk. Denk aan prompts als:
“Geef inhoudelijke feedback op dit antwoord over het Verdrag van Versailles op vwo 6-niveau.”
Zo kun je modellen voor feedback laten zien, of je eigen formuleringen ermee aanscherpen.
4. Activeer leerlingen als leerbron voor elkaar
Leerlingen leren veel van elkaar, mits ze weten waar ze op moeten letten. Peerfeedback, samenwerkingsopdrachten en rubrics kunnen dit proces ondersteunen.
Met AI: Laat AI rubrics opstellen of tips genereren voor hoe leerlingen elkaar constructieve feedback kunnen geven. Je kunt zelfs AI laten spelen met voorbeeldantwoorden:
“Welk antwoord is sterker, en waarom?” – en laat leerlingen dit vervolgens zelf analyseren.
5. Stimuleer eigenaarschap van het leerproces
Leerlingen die grip hebben op hun leerproces, weten beter wat ze nodig hebben, waar ze aan moeten werken en hoe ze hun eigen ontwikkeling kunnen monitoren.
Met AI: Leer leerlingen reflecteren met behulp van AI-prompts, bijvoorbeeld:
“Vraag aan de AI: welke vervolgstap past bij mijn analyse van deze bron?”
Je kunt ook samen met leerlingen evaluatievragen opstellen waarin AI als klankbord fungeert.
Casus: Daan, docent geschiedenis in 6 vwo
Daan werkt in 6 vwo toe naar het schoolexamen historische contexten. Hij merkt dat zijn leerlingen moeite hebben met het analyseren van bronnen: ze noemen wel feiten, maar bouwen geen logisch betoog op. In eerdere jaren probeerde hij dit met extra uitleg en modelantwoorden te verhelpen, maar zonder duurzaam resultaat.
Dit jaar pakt hij het anders aan. Hij formuleert per les expliciete leerdoelen, laat AI rubrics en succescriteria genereren en bespreekt deze met zijn klas. Tijdens de les maakt hij gebruik van korte AI-gegenereerde checkvragen, en laat hij leerlingen klassikaal feedback geven op anonieme voorbeeldantwoorden. Ook mogen leerlingen zelf AI inzetten om hun analysevragen te oefenen en gerichte feedback te vragen op hun formuleringen.
Het resultaat is zichtbaar: leerlingen stellen scherpere vragen, verbeteren hun analyses sneller en gaan met meer zelfvertrouwen het PTA in.
Meneer Zomer 