Een fundament voor doelgericht en responsief onderwijs
Veel docenten zijn bekend met het principe van formatief handelen: het bewust verzamelen van informatie over het leerproces van leerlingen, met als doel het onderwijs tussentijds bij te sturen. Geen momentopname aan het einde, maar sturing tijdens het leren. In de praktijk blijkt dit waardevolle principe echter niet altijd eenvoudig toepasbaar. De combinatie van volle lesprogramma’s, uiteenlopende leerbehoeften en beperkte tijd maakt het uitdagend om formatief handelen structureel in te bouwen.
Toch vormt juist dit handelen een krachtig instrument voor beter onderwijs. En met de opkomst van AI krijgt de docent er een nieuwe, ondersteunende partner bij.
Wat is formatief handelen?
Formatief handelen is geen methode of toetsvorm, maar een proces. Het draait om het verkrijgen van informatie tijdens het leren, zodat leraar en leerling kunnen bepalen wat een logische en effectieve volgende stap is. Anders gezegd: het is doelgericht onderwijs, gebaseerd op actuele inzichten in waar de leerling staat.
Onderzoeker Dylan Wiliam onderscheidt vijf kernstrategieën die als fundament dienen:
- Leerdoelen en succescriteria verduidelijken
- Bewijs van leren verzamelen tijdens de les
- Feedback geven die het leerproces bevordert
- Leerlingen activeren als leerbron voor elkaar
- Leerlingen eigenaarschap geven over hun leerproces
Deze strategieën zijn geen stappenplan, maar handvatten. Ze helpen de docent om bewust keuzes te maken die het leren versterken — en de leerling zicht te geven op zijn of haar eigen ontwikkeling.
Waarom formatief handelen werkt
Wie weet waar een leerling staat, kan beter bepalen wat die leerling nodig heeft. Dat is de kern van formatief handelen. Het zorgt voor gerichter onderwijs, vergroot de motivatie en maakt leerlingen actiever in hun eigen leerproces. Ook draagt het bij aan vaardigheden die buiten de schoolmuren van betekenis zijn: reflecteren, plannen, feedback verwerken.
Tegelijk vraagt het iets van de docent. Tijd, structuur, didactische scherpte. AI kan in dat proces een ondersteunende rol spelen: als hulpmiddel bij analyse, feedback of differentiatie. Hoe dat eruitziet, wordt in de volgende hoofdstukken concreet gemaakt.
Casus: Tessa, docent Nederlands in 5 havo
Tessa geeft les in 5 havo en behandelt betoogvaardigheid. Ze heeft uitgelegd wat een goede opbouw is, klassikaal geoefend met argumentatieschema’s en een schrijfopdracht meegegeven. Bij de correctie merkt ze dat veel leerlingen worstelen met het formuleren van een heldere stelling en de uitwerking van argumenten.
Achteraf beseft ze dat ze tijdens het leerproces weinig zicht had op het niveau van haar leerlingen. Ze had uitleg gegeven en opdrachten besproken, maar onvoldoende formatieve informatie verzameld om haar instructie of begeleiding bij te stellen. Het gevolg: veel werk achteraf, en gemiste kansen onderweg.
Sindsdien werkt Tessa anders. Vooraf formuleert ze expliciete leerdoelen en succescriteria, die ze bespreekt met haar klas. Tijdens het schrijfproces gebruikt ze korte reflectiemomenten en peerfeedback, en zet ze AI in om feedbackvoorbeelden te genereren, formatieve checkvragen te maken en gerichte ondersteuning te bieden aan leerlingen die vastlopen.
Het resultaat? Ze houdt beter zicht op het leerproces, kan sneller bijsturen en ziet haar leerlingen met meer eigenaarschap aan hun schrijfvaardigheid werken.
Meneer Zomer 